Boek: "Verbrande schrijvers.
Culturele collaboratie in Vlaanderen"
Dit zeer intereressante boek dat verscheen bij Uitgeverij Academia Press handelt over de culturele collaboratie in Vlaanderen in de periode 1933-1953.
Het boek wil op afstandelijke wijze de culturele collaboratie in Vlaanderen in deze periode in kaart brengen. Dit gebeurt aan de hand van een aantal hoofdstukken over Vlaamse auteurs die in min of meerdere mate collaboreerden met nazi-Duitsland. De volgende auteurs komen aan bod: Bert Peleman (door Marnix Beyen), Ernest Claes (door Sjoerd van Faassen), Wies Moens (door Els Van Damme), Ferdinand Vercnocke (door Eveline Vanfrausen), Filip de Pillecijn (door Ludo Stynen), André Demedts (door Marc Holthof), Ward Hermans (door Tony Meesdom), Blanka Gyselen (door Liselotte Vandenbossche) en Pol le Roy (door Stijn Vanclooster).
De term ‘culturele collaboratie’ wordt vandaag nog steeds gebruikt om de activiteiten aan te duiden van schrijvers of kunstenaars die op welke manier ook hun medewerking hebben verleend aan (bepaalde aspecten van) het Duitse bezettingsregime, schrijft Marnix Beyen. Wel is het besef tussentijd gegroeid dat deze notie - net zoals de notie collaboratie in het algemeen - minder gemakkelijk kan worden afgelijnd dan vroeger werd gedacht (id.).
Naïef of geslepen?
De collaboratie was op zijn minst zeer divers. Zo keerde de dichter
Bert Peleman (1915-1995) al in 1943 de politiek de rug toe en aanvaardde hij alleen nog de Schelde als gesprekspartner. De regeneratie van Vlaanderen moest vanuit de Vlaamse natuur zelf komen, meende hij.
Ernest Claes (1885-1968) publiceerde tijdens de Tweede Wereldoorlog zonder schroom boeken, niet alleen bij Vlaamse uitgeverijen (o.a. bij Snoeck-Ducajou en bij de Standaard Boekhandel), maar ook bij Duitse uitgeverijen zoals het Insel-Verlag. Daarnaast publiceerde hij tal van artikelen in kranten en tijdschriften. Maar na de oorlog speelde hij de beledigde onschuld. Hoe dan ook de krijgsraad sprak hem vrij en in hoger beroep sloot de voorzitter van het krijgshof zich hier bij aan.
Compleet vergeten auteurs
De nu totaal vergeten auteur
Wies Moens (1898-1982) was een volksnationalist die vanaf het midden van de jaren twintig een fervent aanhanger werd van het Groot-Neerlandisme, dat de staatkundige hereniging van Vlaanderen, Nederland en Frans-Vlaanderen vooropstelde. Moens kwam al snel helemaal in de actieve collaboratie terecht.
Ferdinand Vercnocke (1906-1989) is eveneens een nu bijna nooit meer gelezen auteur. Hij was een pleitbezorger voor een volksgebonden literatuur. Zijn volk heeft een ‘Dietsch’ wezen en ‘bewoont de Nederlanden bij de zee’. De term ‘Diets’ werd tijdens en na de Eerste Wereldoorlog gebruikt door de voorstanders van een politieke en culturele eenwording van de Nederlandstalige gemeenschap, zowel door democratische als extreemrechtse organisaties. Het gebruik van de term ‘Diets’ werd door de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog verboden.
La trahaison des clercs
Van i>Filip de Pillecyn (1891-1962) zijn overtuigingen zijn weinig sporen te vinden in zijn proza. Wel staan er in het postuum verschenen relaas van zijn ervaringen in de naoorlogse Belgische gevangenissen ‘Face au mur’ (1979) een aantal krasse uitspraken.
Maar Filip de Pillecyn collaboreerde doelbewust uit politieke overtuiging. Zijn collaboratie was er een van grote woorden, van artikels en redevoeringen, van een ambt en privileges die hij kreeg van de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Bij
André Demedts (1906-1992), die tijdens de Tweede Wereldoorog een teruggetrokken leven leidde, zijn geen sporen van collaboratie teruggevonden. Het is mij dan ook niet helemaal duidelijk waarom deze auteur in het boek werd opgenomen.
Collaborateurs pur-sang
Ward Hermans (1897-1992) was een collaborateur pur-sang en o.m. de mede-oprichter van de Algemene SS-Vlaanderen. In 1947 werd hij veroordeeld tot de doodstraf, maar die werd omgezet in levenslang. Op voorspraak van Camille Huysmans kwam hij in 1955 vervroegd vrij.
Zijn bekendste, maar nu vijrwel onvindbaar werk, is de historische roman ‘Jan van Gent’ (1962), het verhaal van een jongeman die na een carrière op zee, naar het oostfront trekt, de ineenstorting van Duitsland meemakt en thuisgekomen ternauwernood aan het executiepeleton ontsnapt. Van deze roman werden er toen meer dan 80.000 ex. verkocht, hoewel een groot deel van de politiek correcte Vlaamse literatuurcriciti hem links lieten liggen.
De dichteres
Blanka Gyselen (1909-1959) neemt een zeldzame plaats in de Nederlandse letteren in, niet alleen door haar opmerkelijk debuut (Door roode Vuur, een bundel erotische gedichten) maar ook door haar politieke publicaties tijdens de Tweede Wereldoorlog. Tidjens de oorlog was ze een uitgesproken collaborateur en na de oorlog werd ze zwaar getroffen door de repressie. Ze kreeg een zware persoonlijke boete (15.000 BF vermeerderd met de proceskosten) en haar landhuis in Vriesdonk en de 2 huizen van haar moeder die op haar naam stonden, werden door de Dienst van het Sequester verkocht. Na de Tweede Wereldoorlog bleef ze als een van de weinige collaborerende auteurs erg actief in het literaire milieu.
Het ware gelaat van de repressie
De dichter
Pol le Roy (1905-1983) was een onrustige zoeker naar de waarheid, maar zijn poltieke overtuigingen joegen hem in de armen van het nationaalsocialisme. Hij ontwikkelde een dichtkunst die nauw aansloot bij de nationale en internationale modernistische stromingen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkte hij nauw samen met Ward Hermans en zette hij zich o.m. in voor het Verdinaso. Het Dinaso of het Verdinaso stond voor het Verbond van Dietsche Nationaal Socialisten.
Na de oorlog was hij boekverkoper, vertaler en poëzierecensent van het literaire maandblad De Periscoop.
Jef Geeraerts richtte aan Pol le Roy een literaire brief die gedateerd is op 1 mei 1970 en die werd opgenomen in ‘Tien brieven rondom liefde en dood’. De politieke teneur van de brief is een aanklacht: de Belgische Staat heeft in de repressie de oorlog gebruikt en met de epuratie zijn waar gelaat getoond.
Verbrande Schrijvers is een uitgave van uitgeverij Academia Press, Eeckhout 2, 9000 Gent,
tel. (+32) 9 233 80 88, e-mail: info@academiapress.be, website: www.academiapress.be
ISBN 978 90 382 1509 9
24.03.2010
